प्रबोधनकार ठाकरे ,ब्राह्मणी हिंदुत्व विरुद्ध क्षात्र हिंदुत्व श्रीधर तिळवे नाईक
प्रबोधनकार ठाकरे यांचा आज जन्मदिवस ! साहजिकच मग त्यांच्या या जन्मदिनी त्यांनी मांडलेल्या विचारांची चिकित्सा केली जाते
ठाकरे नेमके कुठून आले याची चर्चा त्यांच्याच पुस्तकामुळे जास्त झाली आणि ते स्वतः उत्तर प्रदेशातून आले होते अशा प्रकारची मांडणी पुढे आली . याला उत्तर म्हणून मग ठाकरे यांचे मूळ आडनाव पनवेलकर होते किंवा धोडपकर होते अशी मांडणी आली . माझ्या दृष्टीने ते कुठून आले महत्त्वाचे नाही उत्तम मराठी त्यांनी आत्मसात केली की नाही हा खरा प्रश्न आहे आणि याबाबत ठाकरे यांची भाषा पूर्णपणे स्वतंत्र आणि ब्राह्मणेतर चळवळीचेच प्रतिनिधित्व करणारी आहे जी /जे अजूनही अनेक ब्राह्मणांना डायजेस्ट होत नाही . असो.
त्यांच्या भाषेशी नाते दलित चळवळीतील अनेक साहित्यिकानी जुळवून घेतले आणि नामदेव ढसाळ यांनी तर नंतर सरळ सरळ शिवसेनेत प्रवेश केला याचे कारण त्यांनी प्रबोधनकार ठाकरे नीट वाचले होते. अनेकांना अजूनही त्यांचे प्रबोधनकार ठाकरे यांना स्वीकारणे कळालेले नाही त्यांना असे वाटते की प्रबोधनकार ठाकरे यांचे हिंदुत्व हे संघाचे हिंदुत्व आहे प्रत्यक्षामध्ये असे नाही आणि हे कळालेले पहिले दलित नेते म्हणून नामदेव ढसाळ यांचे स्थान फार महत्त्वाचे आहे. प्रत्यक्षामध्ये ठाकरे यांचे हिंदुत्व हे पूर्णपणे भिन्न हिंदुत्व आहे आणि जोपर्यंत हे कळत नाही तोपर्यंत ढसाळ आणि श्रीधर तिळवे कळणे शक्य नाही अलीकडे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे हळूहळू ठाकरे यांच्या हिंदुत्वात रूपांतर होत आहे आणि त्याला ब्राह्मणी हिंदुत्व ठामपणे विरोध करत आहे . खरे तर आज ना उद्या हे होणारच होते आता त्याची सुरुवात झालेली आहे . माझा अंदाज चुकला नाही तर भविष्यकाळ हा ठाकरे यांच्या हिंदुत्वाचा आहे . प्रश्न फक्त इतकाच आहे की हे हिंदुत्व राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ यांच्यामुळे भारतामध्ये प्रचार पावणार आहे की शिवसेनेमुळे ते प्रचलित होणार आहे ? सध्या तरी भागवत गोंधळलेले दिसतात एकीकडे त्यांना प्रबोधनकारांच्या हिंदुत्वाच्या आकर्षण आहे तर दुसरीकडे संघामध्ये ब्राह्मणी हिंदुत्व असणारा वर्ग फार मोठ्या प्रमाणात असल्याने त्यालाही सांभाळायचे आहे त्यामुळे फार मोठा गोंधळ उडालेला दिसतो आणि भागवतांच्या वक्तव्यामध्ये भाषणांच्या मध्ये फार मोठी तारेवरची वैचारिक सर्कस सुद्धा बघायला मिळते . त्यामुळेच आपणाला प्रबोधनकार ठाकरे काय म्हणत होते हे नीट समजून घ्यावे लागते. मुळात या हिंदुत्वाची पार्श्वभूमी 19 व्या शतकामध्ये मांडत असलेल्या भूमिकेत आहे .
१९ व्या शतकातले हिंदुत्व हे पूर्णपणे ब्राह्मणी हिंदुत्व होते आणि चिपळूणकर हे सांस्कृतिक तर टिळक हे राजकीय हिंदुत्व ब्राह्मणी पद्धतीने ब्राह्मण्य पाळत मांडत होते विसाव्या शतकात मात्र सावरकर यांचे वेदांती हिंदुत्व आले आणि त्याचबरोबर प्रबोधनकार ठाकरे यांचे क्षात्र हिंदुत्व आले . दोघेही बुद्धीप्रमाणवादी असले तरी दोघांच्या मध्ये एक फरक होता तो म्हणजे सावरकर स्वतःचा ब्राह्मणी चेहरा पूर्णपणे कधीच दूर करू शकले नाहीत त्या उलट प्रबोधनकार मात्र स्पष्ट आणि स्वच्छ पणाने ब्राह्मणी हिंदुत्वाच्या विरोधात होते त्यामुळेच त्यांनी क्षात्र हिंदुत्व मांडले. आत्ताच्या भाषेत सांगायचे तर आमचे हिंदुत्व शेंडी मध्ये आणि पंच पळी मध्ये नाही हे उद्धव ठाकरे यांचे उद्गार! त्याची प्रेरणा स्पष्ट आणि स्वच्छपणाने प्रबोधनकार ठाकरे आहेत . त्यांची ब्राह्मण धर्मावर अशी टीका" शेंडीने कापलाय गळा" या त्यांच्या ग्रंथामध्ये आलेली आहे ते म्हणतात,"शेंडी, जानवे, आणि कर्मकांड याने माणसाची उंची ठरत नाही—विचार आणि कृती ठरवतात. धर्माच्या नावाखाली माणसाला गुलाम बनवणं म्हणजे देवतेचा अपमान !"
परंपरेबाबतचे सुद्धा त्यांचे विचार फार स्पष्ट होते ते म्हणतात , "विचारशून्य परंपरा म्हणजे समाजाच्या गळ्याला शेंडीने फास घालणं. अंधश्रद्धा हीच खरी गुलामगिरी आहे."
साहजिकच मग त्यांची धर्माची व्याख्या बदलते ते म्हणतात ,"जात-पात नष्ट करून माणूस म्हणून उभं राहणं हेच खऱ्या धर्माचं लक्षण."
त्या बदललेल्या व्याख्यानुसार साहजिकच मग ब्राम्हणत्वाची व्याख्या ही बदलते ते म्हणतात,"ब्राह्मणत्व म्हणजे ज्ञान आणि सेवा, जातीय गर्व नव्हे."
येथे आपणाला विवेकानंदांनी जी चार युगांची संकल्पना मांडली होती तिचे नवे रूप दिसते आणि ब्राह्मण आणि क्षात्र या गोष्टीकडे जाणीव म्हणून पाहिले जाते मी माझ्या स्वतःच्या टीका हरण या ग्रंथामध्ये चार जाणीवांचा हा विचार फार पुढे नेला होता पण नंतर तो राहुल कोसंबी यांच्याप्रमाणे काही लोकांनी या विचाराचा इतिहास माहीत नसल्याने तो भरकटवत नेल्याने पूर्णपणे मी बाजूला केला. मात्र १९५० पूर्वीच्या इतिहासाचा विचार करताना मला अनेकदा आजही आपल्या जाणिवांचे प्रकार ब्राह्मण जाणीव क्षत्रिय जाणीव अशा तऱ्हेने दिसते . याचे कारण उघड आहे आपले आजही जाणिवेचे असणे हे वर्णग्रस्त असते अलीकडे तर काही जणांच्या बाबतीत ते चक्क जातीग्रस्त सुद्धा झालेले दिसते यांच्या विरोधात अर्थातच शैव धर्मातली समाज एक संकल्पना वावरत असते ज्याची मांडणी मी नेहमीच आतापर्यंत करत आलेलो आहे .
पण नवीन काही मांडायचे असेल तर प्रबोधनकार म्हणतात ,"समाज सुधारायचा असेल, तर रूढींचा भंग करावा लागतो.जुनं म्हणून सोनं मानणं म्हणजे विवेकाचा अपमान"
अर्थातच ज्याला नवता मांडायचे असते त्याला प्रश्न विचारायला लागतात . प्रबोधनकार ठाकरे म्हणतात ,"ज्याला प्रश्न विचारायची भीती वाटते, त्याला उत्तर मिळण्याची पात्रता नसते."
या काळामध्ये धर्मचिकित्सा हीच खरी चिकित्सा असे मांडणारा आरंभीचा पुरोगामी वाद खूप प्रचलित होता साहजिकच त्याला प्रत्युत्तर म्हणून "धर्मचिकित्सा हीच खरी धर्मसेवा. माणसाने स्वतःच्या विचारांनी जगावं, दुसऱ्याच्या कर्मकांडांनी नव्हे.शेंडीने गळा कापला जातो तेव्हा विचारांनी तो वाचवता येतो" असे प्रबोधनकार ठाकरे सांगतात .
त्यामुळे साहजिकच वर्णव्यवस्थेला ठाम विरोध आहे आणि तो अनेक प्रकारच्या लिखाणांमध्ये वारंवार व्यक्त होताना दिसतो .
आंबेडकर यांच्या नादाला लागून अनेक फुलेवादी बहुजनवादी लोक महात्मा गांधी यांचा द्वेष करायला लागले तर संघाच्या नादाला लागून अनेकदा महात्मा गांधी यांच्या संदर्भात सुद्धा वादग्रस्त विधाने खुद्द ठाकरे कुटुंबाकडून आलेली आहेत. प्रत्यक्षामध्ये प्रबोधन ठाकरे मात्र फार वेगळे होते . ते महात्मा गांधी यांच्याकडे कसे पाहत होते ?
प्रथम ते महात्मा फुले यांच्या संदर्भात काय म्हणतात ते पाहू .ते म्हणतात,"
एकीकडे केवळ व्यापारी, दुसरीकडे तुंबडीबाजीची पर्वा करणारे परके इंग्रज सरकार, आणि तिसरीकडे अनाडी रयतेच्या अज्ञानावर चरण्यास सवकलेला धोरणी बाण्डगुळ्या भटवर्ग. अशा तिरंगी सामन्याला तोंड देउन, जोतीबाला जेवढे काही देशकालानुसार करता आले,तेवढे त्याने केले. पण, अखेर त्याची शेतकरी आणि कामगार वर्गाच्या जागृतीची चळवळ बाण्डगुळ्या पांढरपेश्या भटानी आणि भटेतरानी चिरडून टाकली.
चालू घडीच्या राजकारणात शेतकरी आणि कामगारांचे महत्त्व क्रान्तीचे स्फोट कसकसे उडवित आहे, हे पाहिले म्हणजे ज्येतिबाच्या बाबड्या बोलाच्या खेडवळी चळवळीचे मर्म आणि महत्त्व जितके स्पष्ट होते तितकेच चिपळूणकर टिळक प्रभृति बाण्डगुळ्या गुंडांच्या शहरी चळवळीचे नासके धोरण नागडे उघडे पडते. बाण्डगुळ्यांच्या राजकारणात मामलदार मुनसफीच्या वाढत्या जागा, कौन्सिलातल्या खुर्च्या इत्यादि बाबी कितीहि असल्या तरी घोंगड्या शेतकरी, आणि त्याची मरती शेती या बाबीना त्याच्या ओसरीवरहि जागा नसे. ज्योतिबाची चळवळ शेताच्या बांधावरची. ती या शहरी शहाण्याना क्षुद्र कां वाटू नये ? पांढरपेशांची उखळे पांढरी झाली कीं, स्वराज्याचा स्वर्ग हाती आला, एवढ्याच अनुभवाची या वाण्डगुळ्यांची परंपरा. भटांना पेशवाई मिळाली की भटभोजनातल्या खरकट्या पत्रावळींच्या उकीरड्यालाहि ‘मराठी साम्राज्य’ नाव द्यायला यांची तयारी.
अशा मुर्दाड मनाच्या माणसानी ज्योतिबाची चळवळ पाळण्यातल्या पाळ्यात कितीही ठेचली, तरी गांधींनी तीच चळवळ पुन्हा जिवंत करताच तिच्यापुढे टिळक चिपळूणकरी बडव्याना पगड्या पागोटी घासताना आपल्या नाकांच्या अणकुचीदार बोंड्याहि थबकटून घ्याव्या लागत आहेत, हा काळाचा महिमा खरोखरच रम्य आणि चिन्त्य आहे."
ते महात्मा फुले यांची ब्राह्मणवादाकडून पाळण्यातच ठेचली गेलेली चळवळच पुढे महात्मा गांधी यांनी पुनर्जीवित करून पुढे चालवली असे मानणारे होते आणि यामागचे स्पष्ट आणि स्वच्छ कारण म्हणजे महात्मा गांधी हे शेवटी ब्राह्मणेतर वर्गातून आलेले होते . ते म्हणतात , " गांधीजींनी हरिजनउद्धाराचा कार्यक्रम हाती घेतलाय म्हणून ऑर्थोडॉक्स लोकांचा संताप उसळून आलाय "
(प्रबोधनकार ठाकरे समग्र वाङ्मय :खंड पहिला)
ज्योतिबा फुले यांना ब्राह्मण धर्माविरुद्ध लढण्यासाठी आपल्या सोबत मुसलमान असणे फार आवश्यक वाटत होते काहीसा हाच विचार नंतर प्रबोधनकार ठाकरे यांनी केलेला आहे त्यामुळेच ते म्हणतात ,"शिवाजी काय मुसलमानांचा द्वेष्टा होता ?
मुळीच नाही. तो कोणाचाच द्वेष्टा नव्हता. शिवाजीची मायभूमी गुलाम होती. त्या गुलामगिरीचा तो द्वेष्टा होता. आणि गुलामगिरीचा द्वेष करून, तिला रसातळाला नेण्याचा यत्न करणे, हा तर प्रत्येक मनष्याचा निसर्गदत्त अधिकारच आहे. लौकिकी धर्मापेक्षा हा राष्ट्रस्वातंत्र्याचा धर्म उद्दिपित करणे, हे मोठे कौतुकास्पद कार्य होय. शिवाजीला हे महत्कार्य पार पाडावयाचे होते. महाराष्ट्र म-हाठ्यांचा. त्यावर इस्लामी सत्ता काय म्हणून? म-हाठ्यांच्या राजकारणी स्वयंनिर्णयाचे हे इस्लामी मक्तेदार कोण? यांची मक्तेदारी आम्हाला साफ नको. मी म-हाठ्यांना दास्यमुक्त करीन. या उदात्त महत्त्वाकांक्षेने बालवयातच फुरफुरलेल्या शिवाजीला प्रत्यक्ष कार्य करताना येणा-या संकटांचा, अखिल महाराष्ट्राच्या भवितव्यतेच्या जबाबदारीकडे काग्र लक्ष ठेवून, बनेल तसा फडशा पाडणे कर्तव्यप्राप्तच होते. त्याने अफझुलखानाचा कोथळा फोडला तो, तो मुसलमान म्हणून नव्हे. अशी समजूत करून घेणे हा गाळीव गाढवपणा होय. अफझुलखानाच्या स्वारीचा उद्देश, त्याने विजापुरास मारलेली पैज. येताना वाटेत केलेले अत्याचार, आणि शिवाजीविरुद्ध रचलेला व्यूह न जाणण्याइतका शिवाजी बावळट नव्हता. अफझुलखान म्हणजे महाराष्ट्राच्या उदयोन्मुख स्वातंत्र्यावर प्रस्थापित अदिलशाही सत्तेने फेकलेला बांबगोळाच होय, ही त्या तरुण राष्ट्रवीराची बालंबाल खात्री पटल्यामुळेच, शिवाजी आपल्या कर्तव्याची दिशा ठरवूनच, त्याच्या डावाशी प्रतिडाव खेळला, आणि अखेर अतुल्य प्रसंगावधानाने त्याने त्याला त्याच्याच युक्तीने गारद करून, शिवाजीचा महाराष्ट्र – स्वातंत्र्याचा उद्योग म्हणजे सहजगत्या टाचेखाली विझणारी ठिणगी नव्हे, "
-प्रबोधनकार ठाकरे
(दगलबाज शिवाजी या ग्रंथामधून)
थोडक्यात काय महात्मा फुले यांची ब्राह्मणे तर सामाजिक चळवळ, महात्मा गांधी यांची राजकीय चळवळ आणि हिंदुत्ववादी लोकांची धार्मिक चळवळ यांचे नेटवर्क प्रबोधन ठाकरे जमवतात आणि त्यामधून आपले क्षात्र हिंदुत्व व्यक्त करत राहतात . प्रश्न असा आहे की ते हे सर्व काही करताना बहुजनांचे हिंदुत्व मांडतात का ?
माझ्या मते या दिशेने त्यांची वाटचाल झालेली स्पष्टपणे दिसते महात्मा फुले यांच्याप्रमाणे त्यांनी सुद्धा बहुजन लोकांचे देव वेगळे आहेत असे स्पष्टपणे सांगितले होते आणि हे देव कोणते हेही सांगितले होते . बहुजनांचे खरे देव खंडोबा ज्योतिबा तुळजाभवानी हेच आहेत अशीच त्यांची मांडणी होती पण विरोधाभास असा होता की त्यांचा आवडता संत मात्र समर्थ रामदास होता आणि याचे एकमेव कारण म्हणजे त्यांना तो वारकरी संप्रदायापेक्षा अधिक मिशनरी वाटत होता जे त्यांच्या काळामध्ये ख्रिश्चन मिशनरींचे मिशनरी कार्य सर्वत्र दिसत असल्याने त्यांना महत्त्वाचे वाटत होते . खुद्द त्यांनी स्वतः स्वतःच्या पद्धतीने एक मिशनरी चळवळ उभी करण्याचा प्रयत्न केला होता आणि त्यांच्या या हिंदू मिशनरी संकल्पनेतूनच आत्ताची शिव सैनिक ही संकल्पना विकसित झालेली आहे दुर्दैवाने तिचा जितका विकास अजून व्हायला हवा होता तितका तो झाला नाही आणि त्याचे फार मोठे तोटे शिवसेनेला झालेले आहेत .त्यामुळेच अनेकदा समर्थ रामदास यांचे त्यांनी समर्थन केलेले दिसते कारण समर्थ रामदासांनी अशा प्रकारची चळवळ महाराष्ट्रात उभी करून दाखवली असे त्यांचे म्हणणे होते प्रत्यक्षामध्ये आता नवीन जे पुरावे आलेत त्यावरून स्पष्ट दिसते की शिवाजी महाराजांच्या चळवळीशी समर्थ रामदासांचा काडीचाही संबंध नव्हता परंतु नंतर शिवाजी महाराजांचे जे वारस आले त्यांच्याशी मात्र रामदास पंथाचा फार खोल आणि व्यापक संबंध होता . या समर्थ चळवळीमधूनच प्रेरणा घेत आणि त्याची सांगड मिशनरी ख्रिश्चन लोकांच्या बरोबर घालत त्यांनी हिंदुत्वाच्या मिशनरीची संकल्पना मांडली पण हे समर्थन करताना कळत नकळत रामदास अनेकदा वर्णव्यवस्थावादी होतात हे त्यांच्या लक्षात आलेले नाही . त्यामुळे मिशनरी वर्क पण आहे पण कोणासाठी आहे तर ब्राह्मण धर्मासाठी आणि त्याच्या प्रसारासाठी आहे असाच निष्कर्ष आपणाला समर्थ रामदास यांच्या बाबतीत काढावा लागतो त्यामुळे त्याचे उदाहरण आता एकविसाव्या शतकात आपण घेऊ नये हेच बरे . मात्र या हिंदुत्ववादी मिशनरीच्या संकल्पनेचा प्रभाव बहुदा हेडगेवार यांच्यावर पडलेला असावा आणि त्यातूनच मग राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ निर्माण झाला असावा .
प्रबोधनकार यांची शाहू महाराजांच्या बरोबर असलेली मैत्री सुद्धा अशाच प्रकारच्या मराठ्यांचा वर्ण कोणता याच प्रश्नाच्या अंगाने आलेली आहे . आणि पुरावे गोळा करताना इतिहासकार सोबत असावेत म्हणून महाराजांनी त्यांना बोलावले आणि त्यांनी सुद्धा या संपूर्ण खटल्यामध्ये त्यांना मदत केलेली दिसते . ही मैत्री शेवटपर्यंत टिकली . या खटल्यामध्ये कळत नकळत मराठे क्षत्रिय आहेत की नाही हा प्रश्न होता . माझ्या मते हा संदर्भच वेगळा असायला हवा होता पण या काळामध्ये ब्राह्मण धर्माची चौकट हीच हिंदू धर्माची चौकट बनल्याने साहजिकच सर्व प्रबोधनाचा विचार हा वर्ण विचार होऊन गेला . वास्तविक मराठा हा पूर्णपणे वीर समाज आहे आणि तो शैव आहे त्याचे कुलदैवत खंडोबा किंवा तुळजाभवानी आहे. भारतामध्ये शैव समाज स्वतंत्र समाज म्हणून अस्तित्वात असतो हेच त्या काळामध्ये कोणाला मान्य नव्हते त्यामुळे साहजिकच प्रत्येक गोष्टीचा विचार करताना आपण ती गोष्ट वैचारिक चौकटीत बसवताना वर्ण चौकटीत बसवली पाहिजे असा काहीतरी गैरसमज या काळात लोकांचा झाला होता त्यामुळे साहजिकच वीर समाज असलेले सर्वच्या सर्व शैव समाज मग ते मराठा असोत की शीख असोत की राजपूत असोत की जाट असोत स्वतःला क्षत्रिय म्हणवून घेण्यामध्ये हळूहळू धन्यता मानायला लागले . त्याचा प्रचंड प्रभाव या काळामध्ये प्रबोधनकार ठाकरे यांच्यावर पडलेला दिसतो त्यामुळे त्यांच्या स्वतःच्या सीकेपी समाजाच्या संदर्भातील सर्व पाळीमुळे शोधून आपण क्षत्रिय कसे आहोत याची मांडणी त्यांनी केलेली दिसते .
प्रश्न असा आहे की हा क्षात्र हिंदुत्वाचा विचार आता पूर्णपणे बहुजनांच्या हिंदुत्वाकडे आपणाला नेता येणार आहे का ?
माझा यापुढचा विचार असा की मुळातच ज्यांना आपण अलीकडे ब्राह्मण समजतो त्यामधील 90% लोक हे मूळचे शैव आहे आणि ते पंडित आहेत त्यांना सुद्धा पुरोगामी पद्धतीने पुढे नेत आणि ब्राह्मण हे टायटल काढून घेत आपण पंडित समाजामध्ये सामील करून घेतले पाहिजे . खुद्द शिवाजी महाराजांनी सुद्धा या प्रकारचे धोरण अवलंबलेले दिसते आणि पंतांचा म्हणजेच पंडितांचा समावेश आपल्या मंत्रिमंडळात केलेला दिसतो . फक्त त्यांनी त्या काळातील पंतांचे ब्राह्मण हे टायटल काढून घेतले नाही पण आता मात्र हे टायटल काढून घेतले पाहिजे कारण ते शेवटी वर्ण व्यवस्था पुन्हा आणते असा अनुभव आहे .
माझे स्वतःचे स्पष्ट मत असे की आपण जे ब्राह्मण आहे त्यांना पंडित बनवावे जे स्वतःला आता क्षत्रिय समजतात त्यांना आपण वीर समाज आहोत याची जाणीव करून द्यावी जे वैश्य आहे त्यांना त्यांच्या मूळ वाणी पणी समाजाची आठवण करून द्यावी आणि संपूर्ण वर्णजात व्यवस्थाच जाळून राख करावी ही व्यवस्था हिंदू लोकांच्या हिंदवी लोकांच्या मुळावरच आलेली आहे आपण मुस्लिम आणि इंग्रज लोकांच्याकडून तिच्यामुळेच हरलेलो आहोत . त्यामुळे यापुढे जर का आपणाला टिकायचे असेल तर एकत्र करायचे असेल तर एकप्राण व्हायचे असेल एकात्म व्हायचे असेल तर जितक्या लवकर आपण आपल्या समाजातून भारतामधून वर्ण जात व्यवस्था हाकलून देऊ तितके बरे ! हळूहळू का होईना परंतु भाजपमधील हिंदुत्ववादी विचार सुद्धा आता या दिशेने जाताना दिसतो आहे आणि तो तसा जाताना दिसत असल्यानेच अलीकडे अचानकपणे ब्राह्मणी हिंदुत्व या नव हिंदुत्ववादी विचाराला पूर्णपणे मागे खेचत आहे . माझे मत असे की तुम्ही काँग्रेसवाले असा नाही तर संघवाले असा हिंदुत्ववादी असा नाही तर सेक्युलर असा भारताच्या भल्यासाठी किमान या एका मुद्द्यावर एकत्र यायला आता हरकत नाही . काही काळ आपणाला जनरल, ओबीसी बीसी दलित आणि आदिवासी असे पंचप्रवर्ग स्वीकारायला लागतील पण हे सुद्धा लवकरात लवकर जावेत इतकी आपली आर्थिक व्यवस्था प्रगत झाली पाहिजे सामाजिक जाणीव प्रगल्भ झाली पाहिजे आणि राजकीय करणामधले या वर्ण जात व्यवस्थेचे कणे मोडून पडले पाहिजेत . जेवढ्या लवकर हे सर्व होईल तेवढा आपला विकास जास्त वेगाने होईल अन्यथा बोलाचाच भात आणि बोलाचीच कडी असे सर्व फोलाचे होऊन जाईल
प्रबोधनकार ठाकरे यांचे अंतिम उद्दिष्ट हे जर आपणाला साध्य करायचे असेल तर आता अधिक काही नवीन बदल स्वीकारावे लागतील .
श्रीधर तिळवे नाईक
